Yazı: Ali Halit Diker İllüstrasyon: Necip Şahin

İnternet Özgürleştiriyor

İnternet kültürünün topluma zararları tartışıladursun, sanal diyerek bir kenara ittiğimiz bazı şeylerin özümüzle kurduğu bağlar da var.

İnternetin gün geçtikçe artan kullanımının toplum hayatına etkisi hâlâ birçok farklı tartışmaya konu oluyor. Bir yandan internetin aşırı kullanımının bireyin toplum hayatındaki olumsuz etkilerini konu alan tartışmalar sürerken diğer yandan internetin hem bir özgürlük hem de direniş alanı olarak kullanımı artıyor. İnternetin, insanların bu alanları üretmesini sağlayan özelliklerinden biri de kültür ürünlerinin hiyerarşik olmayan bir üretim ve paylaşım ortamında dolaşıma girmesi. Bu üretim ve paylaşım ortamı insanoğlunun çok eskilerden gelen kolektif kültür üretimi alışkanlığını yeniden kazanmasını sağlıyor. Bir süreden beri sadece tüketime dayalı olan popüler kültür, bundan yüzyıllarca önce de olduğu gibi halkın elinde yeniden şekillenmeye başlıyor. Anadolu geleneklerinde özellikle sözlü edebiyat alanında görülen bu kolektif üretim biçimi internette open culture (açık kültür) adıyla uzun zamandır yayılıyor. Hem Türkiye’de hem de dünyanın geneline bakıldığında halk edebiyatı ve halk sanatları merkezi bir otoritenin örgütlenmesinden çok doğal bir yolla; kulaktan kulağa veya usta çırak ilişkileriyle yayılmış. Halk ozanları ve destanlar bu kolektif üretimin ve toplumsal bilincin bir parçası.

KÖROĞLU EFSANESİ
Anadolu’nun en bilinen efsanelerinden biri olan Köroğlu Destanı 16. yüzyılda yaşayan Ruşen Ali’nin dilden dile anlatılan efsanevi hayatını konu alır. Bolu’nun Dörtdivan ilçesinde geçen hikâyeye göre Ruşen Ali’nin babası Bolu Beyi’nin yaveridir. Bir gün Bolu Bey’i Ruşen Ali’nin babası Yusuf’tan çok güzel bir at ister. Bunun üzerine Yusuf araştırır, soruşturur ve ileride çok güzel bir at olacağına inandığı iki zayıf tay ile Bolu Beyi’nin karşısına çıkar. Duruma öfkelenen Bolu Beyi Yusuf’un gözlerini mimletir ve Yusuf kör olur. Köroğlu’nun adı da buradan gelir. Babasının intikamını almaya gelen Köroğlu ise dağlara çıkar ve Bolu Beyi’nin zalimliklerine ve haksızlıklarına karşı mücadele eder. Dünyaca ünlü Robin Hood hikâyesinde olduğu gibi Köroğlu da zenginden alıp fakire veren bir kanun kaçağıdır. Kullandığı yöntemler her ne kadar örnek alınacak davranışlar olmasa da halk için hâlâ bir özgürlük sembolüdür Köroğlu. Hikâyesi ise yıllar boyunca dilden dile anlatılarak bir destana dönüşür. Mesela Bingöl dağlarında içtiği üç köpüklü sudan sonsuz yaşam, yiğitlik ve şairlik yeteneklerini kazanması, muhtemelen Köroğlu’nu özel bir yere koyan halkın zamanla hikâyeye kattığı bir bölümdür.

AÇIK KÜLTÜR
Günümüzde özellikle sosyal medyanın da yaygınlaşmasıyla kültürel ürünler rahatlıkla paylaşılıyor, değiştiriliyor ve yeniden üretiliyor. Dijitalleşmenin sağladığı bu olanaklar günümüzde hem kültürel tekelleşmeye hem de kültürün ticarileşmesine karşı alternatif oluşturuyor. Köroğlu örneğinde olduğu gibi toplum içinde bulunduğu döneme uygun bir biçimde kendi kültürünü üretiyor. Bunda hem dışarıdan aldığı verileri kullanıyor hem de kendi üretme yeteneğini katıyor. Örneğin günümüzde mutlaka bir yerlerden duyduğumuz ve sıklıkla kullanılan kalıplardan bir tanesi olan, tüfek icat oldu mertlik bozuldu sözü Köroğlu destanından geliyor. Hikâyede delikli demir olarak adı geçen ve mertliği bozan tüfek, Köroğlu’nun da mücadelesine son vermesine neden olan şeydir. Fakat destan o kadar çok anlatılmıştır ki hikâyenin birden çok farklı sonu vardır. İki genç sanatçı olan Aslı Narin ve Murat Durusoy’un projesi My Art Versus Yours (Benim Sanatım Seninkine Karşı) 2009 ve 2010 yıllarında, bir şekilde bu toplumsal bilince işaret ediyor. Projede sanatçılar kendi ürettikleri veya hazır bir imgeyi dijital olarak işleyerek yeniden üretip myartversusyours.blogspot.com adresine yüklüyorlar. Böylece birbirlerinin ürettiklerine müdahalede bulunarak ortak bir estetik dil bulmaya çalışıyorlar veya çoğulcu bir estetik anlayışı ortaya koyuyorlar.

Açık kültüre ve toplumsal bilinçlenmeye yönelik çalışan başka bir akademisyen ve sanatçı ise Burak Arıkan. Arıkan, ağ haritalama işleriyle toplumu yakından ve derinden ilgilendiren olaylarla ilgili haritalar çıkararak bunları hem görselleştirerek estetik bir dil oluşturuyor hem de bir anlamda sosyal sorumluluğa katkıda bulunuyor. En son İstanbul Arter’deki İkinci Sergi’de Beraber Sergi Yapmış Sanatçılar Ağı işi sergilenen Arıkan genelde Sivil Toplum Kuruluşları ile çalışıyor. Arıkan’ın ağ haritalama işlerindeki en önemli nokta ise gelişen teknoloji ve yazılımlar sayesinde daha şeffaf bir toplum oluşturma çabası.

İnternetin ve paylaşım kültürünün yayılması, kültür üretimini ciddi oranda topluma geri kazandırmış gibi gözüküyor. Bu sayede kültür, tüketilen bir ürün olmaktan çıkıp kendi kendine evrilen ve gerçekten kitlenin ürettiği bir olgu haline geliyor. Daha özgür bir dolaşım sağlayan bu sisteme destek veren herkes ise yaşanan güncel Köroğlu hikâyesinin birer parçası oluyor.

ALTERNATİF TELİF HAKLARI
Günümüz sanatçılarının bir kısmı hem kendi eserlerinin kullanım haklarını hem de toplum tarafından yeniden üretilmesini veya değiştirilmesini ciddi olarak kısıtlayan telif ve fikri mülkiyet haklarının en bilineni Copyright yerine Creative Commons veya Art Libre olarak da bilinen Copyleft lisanslarını tercih ediyor. Bu iki lisans da bir özgür yazılım olan GNU’nun, gelişmesine katkıda bulunduğu lisanslar.

DÜNYANIN İLK ORTAK CÜMLESİ
Toplumsal kültür üretimine örnek verilebilecek ve internet ortamında gerçekleştirilen ilk işlerden biri 1994 yılında Douglas Davis tarafından gerçekleştirilen The World’s First Collaborative Sentence (Dünyanın İlk Ortak Cümlesi) işi. Cümlenin oluşması için sadece gerekli alt yapıyı oluşturan Davis daha sonra sadece web sayfasını ziyaret eden gezginlerin cümleye ekledikleriyle Dünyanın İlk Ortak Cümlesi’nin oluşmasını sağladı.